محمد خوانسارى
132
فرهنگ اصطلاحات منطقى به انضمام واژه نامه فرانسه و انگليسى ( فارسى )
شكل جالينوسى ( - شكل چهارم ) . شكل چهارم اين شكل از لحاظ جاى حدّ وسط عكس شكل اول است . يعنى حد وسط در صغرى موضوع است و در كبرى محمول . مانند قياس ذيل : هر انسانى حيوان است - هر كاتبى انسان است - بعضى حيوانها كاتبند . اين شكل كه در كتب منطقى اسلامى به جالينوس نسبت داده شده ، داراى تأليف طبيعى نيست و دور از ذهن است و به همين سبب كمتر مورد توجه منطقيان قرار دارد . شكل دوم شكلى كه حد وسط در آن در هردو مقدمه محمول باشد . مانند : هرمثلث متساوى الاضلاعى مثلث متساوى الزواياست - هيچ مثلث قائم الزاويهاى متساوى الزوايا نيست - پس هيچ مثلث متساوى الاضلاعى مثلث قائم الزاويه نيست . شرايط انتاج اين شكل دو است : يكى اختلاف دو مقدمه در سلب و ايجاب . يعنى صغرى و كبرى نبايد هردو موجبه يا هردو سالبه باشند ، بلكه از لحاظ كيف بايد مختلف باشند . ديگر كليت كبرى . يعنى كبرى بايد كلى باشد ( خواه موجبهء كليه ، خواه سالبهء كليه ) . رمز اختصارى اين دو شرط « خين كب » است . « خين » رمز اختصارى اختلاف مقدمتين در سلب و ايجاب . « وكب » رمز اختصارى كلّيّت كبرى . انتاج اين شكل بر خلاف شكل اول كه بديهىّ الإنتاج است ، بديهى نيست و اثبات آن يا با بازگرداندن آن به شكل اول است ( با منعكس ساختن كبرى ) ، يا بطريق برهان خلف . شكل سوم شكلى كه حد وسط آن در هردو مقدمه موضوع باشد . مانند : هر نشخواركنندهاى مهرهدار است - هر نشخواركنندهاى علفخوار است - پس بعضى مهرهداران علفخوارند . شرايط انتاج اين شكل دو است : يكى موجبه بودن صغرى . دوم كليت يكى از دو مقدمه . يعنى لااقل يكى از دو مقدمه بايد كلى باشد . رمز اختصارى اين دو شرط « مغ كاين » است . كه « مغ » رمز اختصارى موجبه بودن صغرى است . و « كاين » كلّيّت إحدى المقدّمتين » .